Statecraft

§Reeks IV · Nº 04 · Case · regulatief

De eeuwige uitzondering

Hoe de derogatie de eigenlijke arena van de PFAS-restrictie werd

26 oktober 2026 · door Jacob Huibers

§01 · Twee adviezen

In april 2025 adviseerde het RIVM alle Nederlanders om geen eieren van eigen kippen meer te eten.1 Niet rond een fabriek, niet in een aangewezen risicogebied: nergens. Het instituut had op zestig locaties berekend hoeveel PFAS een mens binnenkrijgt via eieren uit achtertuinen, moestuinen en kinderboerderijen. Op 31 daarvan overschrijdt wie minder dan één ei per week eet al de gezondheidskundige grenswaarde; één onderzocht ei bevatte duizendmaal de toegestane hoeveelheid.2 Waar de stof vandaan komt, weet niemand zeker. Het advies luidt: koop eieren in de winkel.

Achttien maanden eerder sloot in Helsinki een andere procedure. Het Europees Agentschap voor chemische stoffen, ECHA, beëindigde op 25 september 2023 de consultatie over het voorstel om circa tienduizend PFAS-verbindingen aan één universele restrictie te onderwerpen. Er waren 5.642 reacties binnengekomen, twaalf keer het vorige record, overwegend van de industrie.3 Van de 1.876 reacties met bijlage was 65 procent gemarkeerd als vertrouwelijke bedrijfsinformatie, en daarmee voor derden ontoegankelijk.4

Twee adviezen uit hetzelfde stelsel. De burger krijgt een handelingsadvies: het ei is niet meer veilig, pas uw consumptie aan. De producent krijgt een procedure: lever bewijs, en de termijn waarop uw stof verboden wordt, is onderhandelbaar.

Nederland is in dit dossier co-indiener van het restrictievoorstel, gastland van een van de zwaarst gedocumenteerde PFAS-puntbronnen van Europa, en via gemeenten, omgevingsdiensten en drinkwaterbedrijven de betaler van de rekening. Dit paper volgt hoe een voorstel voor een universeel verbod zich in drie jaar ontwikkelde tot een stelsel van onderhandelde uitzonderingen, wie het bewijs levert waarop die uitzonderingen rusten, en wat er aankomt bij de uitvoeringsstaat die het resultaat moet handhaven. Het mechanisme is dat van deze reeks: geen enkele stap die de rechtmatigheidstoets niet doorstaat, en een optelsom die het publieke belang niettemin achterstelt bij de best georganiseerde inbreng.5 De arena waar dat gebeurt, is de derogatie.

§02 · Tienduizend stoffen, één procedure

Het voorstel dat Nederland, Duitsland, Denemarken, Noorwegen en Zweden op 13 januari 2023 indienden, is het omvangrijkste restrictie-initiatief in de geschiedenis van REACH: één verbod voor de hele stofgroep, elke verbinding met ten minste één volledig gefluoreerd koolstofatoom.6 De groepsaanpak is een geleerde les. Regulering per afzonderlijke stof leverde het patroon op dat in Dordrecht zijn schoolvoorbeeld kreeg: toen PFOA onder druk kwam, verscheen GenX als vergunde opvolger. Wie stof voor stof verbiedt, organiseert de vlucht naar de buurstof.

De procedure kent twee wetenschappelijke comités. RAC beoordeelt het risico; SEAC de proportionaliteit, dus kosten, baten en vooral de beschikbaarheid van alternatieven. Beide opinies gaan naar de Europese Commissie, die een restrictie voorlegt aan de lidstaten in het REACH-comité.7 Het dossier bood twee opties: een volledig verbod met achttien maanden overgangstermijn, of een verbod met gebruiksspecifieke uitzonderingen van zes en een half of dertien en een half jaar.8 In die tweede optie zit de architectuur van alles wat volgde. De looptijd van een derogatie hangt aan de vraag of een alternatief beschikbaar is, en wie de informatie over alternatieven levert, stuurt de looptijd.

De tijdlijn: consultatie tot september 2023, sectorevaluaties tot eind 2025, herzien dossier in augustus 2025,9 RAC-opinie op 2 maart 2026, SEAC-conceptopinie op 26 maart met een tweede consultatie tot 25 mei, definitieve SEAC-opinie eind 2026, eerste restricties op zijn vroegst rond 2029.10 Zes jaar is voor een ingreep van deze omvang geen verwijtbare traagheid. Maar in een procedure die zo lang duurt en zo fijnmazig per sector weegt, verschuift het zwaartepunt van de vraag óf er verboden wordt naar de vraag wat er hoe lang wordt uitgezonderd. De restrictie kent één politiek moment; de derogatie wordt permanent onderhouden: aangevraagd, onderbouwd, verlengd, herbeoordeeld. Gaandeweg werd de restrictie het raamwerk en de derogatie de inhoud.

§03 · Een consultatie die capaciteit meet

Formeel staat de consultatie voor iedereen open. Materieel meet zij iets anders. Een analyse in Environment International van juli 2026, die de 5.642 reacties uit 2023 doorlichtte, stelt vast dat industriële partijen, bedrijven en brancheorganisaties, 68,5 procent van alle inzendingen leverden. Van die industriële inbrengers verzette 71 procent zich uitdrukkelijk tegen de restrictie, en 78 procent van die tegenstanders vroeg in dezelfde reactie om een technische uitzondering. De auteurs benoemen de asymmetrie: massale deelname en technische complexiteit laten zich strategisch inzetten om de ambitie van een regel te drukken.11

De tweede consultatie, in het voorjaar van 2026 over de SEAC-conceptopinie, maakt de verdeling exact. Van de 3.511 reacties kwam 61,6 procent van bedrijven en 25,9 procent van brancheorganisaties: samen bijna negen tiende. Burgers leverden 7,7 procent, ngo’s 2,4, nationale overheden 1,4, de wetenschap 0,9. Duitsland stond bovenaan met ruim duizend reacties; daarna volgde Japan, met ongeveer 550, vóór België. De zwaarste sectormodule was elektronica en halfgeleiders; cosmetica en skiwax bleven samen onder een half procent.12

Dit is geen publieksopinie en ook geen Europese opinie; het is een kaart van industriële toeleveringsketens. Daar is niets onrechtmatigs aan: de comités vragen technisch bewijs en de keten levert het. Maar het instrument dat participatie moet organiseren, registreert organisatiegraad. Wie dossiercapaciteit heeft, schrijft bewijs; wie die niet heeft, schrijft zorgen; en de procedure telt bewijs. De vertrouwelijkheid verscherpt dit. Elke afzonderlijke CBI-markering is verdedigbaar, maar de optelsom is een bewijsbasis die voor twee derde buiten publieke toetsing valt, precies op het punt waar het proportionaliteitsoordeel wordt gebouwd. Het comité oordeelt op informatie van de partijen wier belang bij dat oordeel het grootst is, en niemand kan meekijken. Het aantal reacties oogt als participatie; de samenstelling toont concentratie.

§04 · Van 26 naar 74

Wat de consultatie aanlevert, wordt zichtbaar in wat het dossier ermee doet. Het herziene voorstel van 2025 telde 74 derogaties waar het oorspronkelijke er 26 had.13 Voor fluorpolymeren, de werkpaarden van de stofgroep, kwam een afzonderlijk regime in beeld: voortgezet gebruik onder emissievoorwaarden, zonder einddatum.14 En acht nieuw geïdentificeerde sectoren, van druktoepassingen tot militaire toepassingen, worden wegens tijdgebrek niet sectorspecifiek geëvalueerd; de Zweedse stichting ChemSec, voorstander van de restrictie, noemde dat besluit “a disaster”.15

Deze richting vergt geen kwade trouw bij wie haar uitvoert; zij volgt uit de informatiepositie die §02 beschreef. De partij met het grootste belang bij verlenging is de primaire bron voor de beoordeling van de verlengingsvraag. Het advies kan niet sneller bewegen dan de gerapporteerde levertijd van vervangers, en wie de levertijd rapporteert, bepaalt het tempo.

Rond dit formele circuit ligt een goed gedocumenteerd informeel circuit. Het Forever Lobbying Project, 46 journalisten in zestien landen onder coördinatie van Le Monde, bracht in januari 2025 de beïnvloedingscampagne rond de restrictie in kaart en verzamelde ruim veertienduizend industrie-documenten, overgedragen aan de Industry Documents Library van de University of California San Francisco.16 Wie deze reeks volgt, herkent het adres: dezelfde bibliotheek huisvest de Tobacco Papers en het farma-archief waarop Nº 02 steunt. Drie industrieën, één archief; de documentatie van het mechanisme is inmiddels sectoroverstijgend. Corporate Europe Observatory stelde vast dat Chemours de meest betrokken lobbyist op het dossier is en dat de grootste producenten hun gedeclareerde lobbyuitgaven in één jaar met gemiddeld 34 procent verhoogden.17

Het derde circuit is het politieke. In het najaar van 2024 schreef kandidaat-commissaris Jessika Roswall aan het Europees Parlement dat zij PFAS in consumententoepassingen wil verbieden en industrieel gebruik zonder adequaat alternatief onder strikte voorwaarden wil laten doorlopen; vicevoorzitter Stéphane Séjourné sprak in dezelfde termen.18 Die lijn kan men verdedigen. Het probleem is de volgorde en de categorie. Het dossier kent geen as consument-industrie maar sectoren, toepassingen en emissieprofielen, en de comités waren midden in hun beoordeling. De politieke laag kondigde de uitkomst aan in categorieën die het eigen agentschap niet hanteert, terwijl dat agentschap nog rekende, en gaf daarmee elke inbrenger een nieuw anker: niet óf mijn toepassing wordt uitgezonderd, maar of zij als industrieel gelabeld raakt. Het dossier werd ingediend onder de ene Commissie en herkaderd bij de entree van de volgende. Wat tussen twee mandaten geborgd bleek, was niet de procedure maar de toegang.

§05 · De gespleten opinie

In maart 2026 leverde de procedure haar wetenschappelijke slotsom: twee documenten die elkaar op het beslissende punt tegenspreken.

RAC steunt de universele restrictie en van alle voorgestelde derogaties zonder voorbehoud maar één, die voor persoonlijke beschermingsmiddelen. Elke voortzetting van gebruik vergroot de voorraad die zich onomkeerbaar in het milieu opbouwt, en de bestaande beheersmaatregelen schieten tekort. Komen er toch uitzonderingen, dan hangt het comité er een borgingsapparaat aan: beheerplannen per locatie, emissierapportage aan ECHA, informatieoverdracht in de keten, etikettering, ook voor importeurs.19

SEAC acht een brede restrictie gerechtvaardigd, maar een volledig en onmiddellijk verbod waarschijnlijk niet proportioneel. Het comité steunt tijdgebonden derogaties, beduidend minder en korter dan de 74 die het dossier aanbood, elk onder voorwaarden die het RAC-apparaat spiegelen: rapportage, beheerplannen, etikettering met herkomstbewijs.20

Wie de persberichten leest, ziet twee comités die hetzelfde willen. Wie de opinies naast elkaar legt, ziet twee kennisregisters binnen één drager die op de kernvraag onverenigbaar eindigen. Het risicoregister: elke uitzondering vergroot een onomkeerbare voorraad, dus geen uitzonderingen behoudens één. Het proportionaliteitsregister: een verbod zonder uitzonderingen kan niet. Beide zijn binnen hun eigen kader consistent, en REACH heeft ze bewust gescheiden georganiseerd. Maar de architectuur voorziet niet in de synthese. Die verhuist naar de Commissie, het orgaan dat zijn richting anderhalf jaar vóór de opinies al had aangekondigd, in categorieën die in geen van beide voorkomen. Dat is dissociatie in de definitie van dit corpus: twee onverenigbare kennisregisters binnen één drager, zonder correctiemechanisme.21 Niemand deed iets fout. Het stelsel leverde de uitkomsten die het stelsel moest opleveren.

§06 · De rekening

De maatschappelijke zijde van de proportionaliteitsbreuk is tweemaal becijferd, en beide keren kwam de rekensom van buiten de procedure. Het Forever Lobbying Project raamde in januari 2025 de kosten van opruimen bij ongewijzigde emissies op 2 biljoen euro over twintig jaar, ruwweg 100 miljard per jaar, volgens een gepubliceerde methodologie en met milieutechnologen ontwikkeld.22 Op 29 januari 2026 volgde de Europese Commissie met een eigen studie: circa 440 miljard tot 2050 bij ongewijzigd beleid, circa 1,7 biljoen als lidstaten de normen vooral met zuivering achteraf halen, en circa 330 miljard bij een volledig verbod, het goedkoopste doorgerekende scenario. De studie steunt daarbij op het werk van het journalistieke consortium; volgens het consortium zelf wordt het er ruim honderdveertig keer in aangehaald.23 Ter vergelijking: de mondiale fluorpolymeermarkt wordt voor 2023 geraamd op ruwweg 8 à 10 miljard dollar.24

Daarmee staat de bevinding van deze paragraaf. Twee maanden nadat de Commissie becijferde dat het volledige verbod de samenleving het minst kost, oordeelde SEAC dat het volledige verbod waarschijnlijk disproportioneel is. Beide oordelen kunnen binnen hun eigen telkader juist zijn. SEAC weegt omschakelkosten per sector, op bewijs dat de sectoren aanleveren; de studie weegt gezondheid en sanering voor de samenleving als geheel, op werk dat een journalistiek consortium moest agenderen voordat het institutioneel werd overgenomen. Proportionaliteit blijkt geen eigenschap van de maatregel maar een functie van het telkader. De kant van de breuk die het bedrijfsleven raakt, heeft een loket, een vragenlijst en een comité. De kant die de samenleving raakt, moest van buiten komen, jaren later, en slaat neer bij een andere bestuurslaag.

§07 · De Nederlandse doorwerking

De uitkomst van Helsinki landt in Nederland als taak, en de taken zijn al verdeeld. Het RIVM levert de risicogrenzen en rondt eind 2026 een meerjarig onderzoeksprogramma af.25 De Inspectie Leefomgeving en Transport spoort met omgevingsdiensten, waterschappen en Rijkswaterstaat de bronnen op.26 Omgevingsdiensten maken PFAS-bodemkwaliteitskaarten en vragen bij grondverzet standaard meetdata uit.27 Gemeenten zijn onder de Omgevingswet bevoegd gezag voor de bodem, met het Handelingskader PFAS als toetssteen.28 Drinkwaterbedrijven voldoen sinds 12 januari 2026 aan de Europese normen en investeren in zuivering om ook de strengere doelwaarde te halen die het RIVM adviseert.29 Een complete uitvoeringsketen, met één ontbrekend element: geen van deze organisaties zat aan het Helsinkse loket, leverde sectordossiers of woog derogaties. De keten die de norm moet waarmaken, kent de onderhandeling niet waaruit de norm voortkomt. Dat is de tweede dissociatielaag die deze reeks in elke casus aanwijst.30

Hoe die keten zich verhoudt tot wie zij reguleert, staat in één vonnis. In september 2023 oordeelde de rechtbank Rotterdam, in de zaak die Dordrecht, Papendrecht, Sliedrecht en Molenlanden in 2018 aanspanden, dat de PFOA-uitstoot van DuPont, later Chemours, tussen 1984 en 1998 onrechtmatig was. De kern van het oordeel is niet de emissie maar de informatie. Het bedrijf wist vanaf 1984 van de schadelijkheid; de eigen juridische en medische staf zou adviseren te stoppen, wat om economische redenen niet gebeurde; bij de vergunningaanvragen werd die kennis verzwegen. Pas in 1998 meldde het bedrijf de provincie dat de stof zeer giftig is.31 De vergunningverlener oordeelde dus decennialang op het register dat de belanghebbende aanleverde. In Dordrecht was dat weghouden van kennis onrechtmatig; in Helsinki heet hetzelfde weghouden vertrouwelijke bedrijfsinformatie, en is het reglementair. De uitkomst, een gezag dat oordeelt op het dossier van de gereguleerde, is dezelfde. De rechtsstaat had voor de eerste variant veertig jaar en een bodemprocedure nodig. Voor de tweede heeft hij nog geen woord.

De kosten slaan intussen neer waar zij altijd neerslaan. Een eindvonnis is er drie jaar na het tussenvonnis nog niet; sinds een intentieverklaring van juli 2024 spreken de vier gemeenten met het bedrijf over een schikking. Ter referentie: in de Verenigde Staten schikte het concern voor 1,2 miljard dollar en betaalde 3M in Vlaanderen ruim een half miljard euro.32 Het vergunningsspoor is een processie van procedures op zichzelf.33 En op 18 juni 2025 nam het VNG-congres, met een positief preadvies van het bestuur, de motie aan van Dordrecht, Leeuwarden en Sittard-Geleen: wacht niet op Europa, verbied niet-essentiële PFAS nationaal, definieer scherp wat essentieel is, kom binnen een jaar met een plan, en steun gemeenten financieel bij het opruimen.34 Denemarken en Frankrijk gingen met nationale verboden voor.35

Men kan die motie lezen als lokaal ongeduld. Preciezer is zij de Helsinkse vraag, welk gebruik is essentieel en welke uitzondering gerechtvaardigd, gesteld door de laag die de saneringsrekening betaalt, zonder dossiercapaciteit en zonder loket waar haar bewijs telt. In de tweede consultatie hadden burgers, ngo’s en overheden samen nauwelijks een tiende van de inbreng. De keten die betaalt, praat niet mee; de keten die meepraat, betaalt niet.

§08 · De gele-kwadrants-test

De conceptbeschrijving gaf dit paper één vraag mee: welke structurele scheiding tussen advisering en industriële inbreng zou borging opleveren, en waarom is die niet ondernomen.36

Vier verschuivingen laten zich uit de casus aflezen. Publiek gefinancierde tegenexpertise, zodat SEAC gerapporteerde levertijden en omschakelkosten kan toetsen in plaats van ontvangen. Een vertrouwelijkheidsregel die bij het instrument past: wie een derogatie vraagt, aanvaardt dat het bewijs erachter openbaar toetsbaar is. Omkering van de bewijslast via een geoperationaliseerd essentialiteitskader: niet de restrictie behoeft rechtvaardiging maar het voortgezette gebruik, per toepassing en met vervaldatum. En ten slotte de borgingsarchitectuur die RAC al aan elke eventuele derogatie hangt, beheerplannen, emissierapportage, etikettering: als er uitzonderingen komen, en die komen er, is dit het verschil tussen een uitzondering die wordt bewaakt en een uitzondering die wordt vergeten.

Waarom is van de eerste drie niets ondernomen? De verklaring is die van elke casus in deze reeks: de hervormingsenergie van het stelsel stroomt naar het groene en blauwe kwadrant, beter proces, meer transparantie, en vermijdt het gele, waar bevoegdheden en informatieposities verschuiven.37 Elk van deze verschuivingen herverdeelt macht tussen regulerende en gereguleerde actoren, en voor die categorie kent de Better Regulation-agenda geen vocabulaire. Zolang dat zo blijft, reproduceert elke volgende restrictie dezelfde asymmetrie met verbeterde formulieren.

Rest de borgingsvraag: wat staat er nog als niemand meer kijkt? Dat is precies wat een derogatie regelt. Een restrictie met tientallen voorwaardelijke uitzonderingen, elk met een eigen looptijd, herbeoordelingsmoment en verlengingsgrond, is geen slotakkoord van regulering maar een permanente onderhandelingsagenda, uitgesmeerd over decennia waarin de publieke aandacht gegarandeerd elders is en de dossiercapaciteit van de belanghebbenden gegarandeerd niet. De restrictie krijgt één moment; de uitzondering krijgt een onderhoudscontract.

De koolstof-fluorbinding is de sterkste die de organische chemie kent; daarom breekt de stof niet af, daarom heet zij eeuwig. PFOA kreeg GenX als opvolger, het verbod krijgt de derogatie, en elke termijn draagt zijn verlengingsgrond al in zich. De chemie heeft voor die eigenschap een woord: persistent. Het openbaar bestuur heeft er nog geen. Laat dit paper er een voorstellen: de eeuwige uitzondering.

Voetnoten

Colofon

Reeks IV — De gedissocieerde Unie · The Dissociated Union Statecraft Series IV · Nº 04 De eeuwige uitzondering · Case-paper op de regulatieve as

Auteur: Jacob Huibers Uitgever: HOUSE OF VIRIDIAN OÜ · Tallinn · Lissabon Contact: jacob@statecraft.nl · statecraft.nl

Manuscript-verwijzing: De Richting van de Beweging: Interim-Management in de Publieke Sector (manuscript in voorbereiding). Verwante delen: Nº 00 De kerk zonder gemeente (statecraft.nl, augustus 2026) · Nº 01 Het Brusselse patroon (statecraft.nl, augustus 2026) · Nº 02 De EMA en de nosologie (statecraft.nl, augustus 2026) · Nº 03 De EFSA en de comitologie (statecraft.nl, september 2026) · Nº 05 De fondsen-asymmetrie (in voorbereiding) · Nº 06 De ongetelde keten (statecraft.nl, juni 2026) · Nº 07 De rekenkamer-cascade (in voorbereiding) · Nº 08 synthese (in voorbereiding).

© 2026 House of Viridian OÜ

Footnotes

  1. RIVM, RIVM adviseert geen particuliere eieren meer te eten, nieuwsbericht, 15 april 2025, rivm.nl. Het advies geldt landelijk en volgt op regionale adviezen voor Zuid-Holland Zuid (december 2023) en de omgeving Leeuwarden. ↩

  2. NOS, RIVM: eet geen eieren van hobbykippen, 15 april 2025. De vergelijking betreft de gezondheidskundige grenswaarde; kleine kinderen en lichtere volwassenen bereiken die eerder. ↩

  3. ECHA, ECHA receives more than 5 600 comments on PFAS restriction proposal, persbericht, 26 september 2023, echa.europa.eu. Het vorige record betrof het restrictievoorstel voor microplastics. ↩

  4. M. Sadia, N. Bastos, J. van Asselt, T. Timmerman, M. Põldma en A. van Wezel, Mapping industrial lobbying strategies in the EU PFAS restriction using AI-assisted text analysis, Environment International 214 (2026), artikel 110398, online 1 juli 2026, open access. De dataset telt 5.642 reacties op de ECHA-consultatie van maart tot september 2023; 1.876 daarvan hadden een bijlage, waarvan 1.226 (65 procent) als vertrouwelijke bedrijfsinformatie gemarkeerd en daarmee voor onderzoek ontoegankelijk. Na ontdubbeling analyseerden de auteurs 4.771 unieke inzendingen. ↩

  5. W. Slingerland, Network Corruption: When Social Capital Becomes Corrupted, dissertatie, 2018; zie Nº 01 van deze reeks voor de introductie van het frame. ↩

  6. Annex XV Restriction Report, Per- and polyfluoroalkyl substances (PFAS), ingediend door de bevoegde autoriteiten van Denemarken, Duitsland, Nederland, Noorwegen en Zweden, ECHA, 13 januari 2023. De structurele definitie volgt de OESO-omschrijving van 2021: ten minste één volledig gefluoreerd CF3- of CF2-koolstofatoom zonder gebonden waterstof, chloor, broom of jood. ↩

  7. Verordening (EG) nr. 1907/2006 (REACH), art. 69-73; besluitvorming in het REACH-comité met gekwalificeerde meerderheid, gevolgd door een toetsingsperiode voor Europees Parlement en Raad. ↩

  8. Annex XV Restriction Report 2023, restrictie-opties RO1 en RO2; derogatietermijnen 6,5 en 13,5 jaar na inwerkingtreding. ↩

  9. ECHA, ECHA publishes updated PFAS restriction proposal, 20 augustus 2025: de vijf autoriteiten verwerkten de ruim 5.600 reacties tot een herzien Background Document, met beoordelingen voor acht niet eerder benoemde sectoren. ↩

  10. ECHA, ECHA’s Risk Assessment Committee adopts its opinion on PFAS restriction proposal, 3 maart 2026; de inschatting van eerste inwerkingtreding rond 2029 volgt onder meer Covington & Burling, 26 maart 2026. ↩

  11. Sadia e.a. 2026 (noot 4): industriële partijen leverden 68,5 procent van alle inzendingen; 71 procent van hen verzette zich uitdrukkelijk tegen de restrictie en 78 procent van die tegenstanders vroeg tegelijk om een technische uitzondering. Het artikel signaleert daarbij de kloof tussen regulatoire intensiteit en publiek bewustzijn, met het Nederlandse eieren-advies als voorbeeld. ↩

  12. ECHA, briefing consultatieresultaten SEAC-conceptopinie, 3 juni 2026 (echa.europa.eu/documents/d/guest/news_seac_pfas_cons_stats); samenvatting: CIRS Group, 11 juni 2026. Alle percentages en landencijfers in deze alinea komen uit deze briefing. ↩

  13. Vergelijking oorspronkelijk dossier (2023) en herzien Background Document (2025): van 26 naar 74 uitgezonderde toepassingen, met overgangstermijnen tot 13,5 jaar; de uitzonderingen voor fluorpolymeren en perfluorpolyethers groeiden mee. ECHA, ECHA publishes updated PFAS restriction proposal, 20 augustus 2025; Jones Day, ECHA Publishes Updated PFAS REACH Restriction Proposal, september 2025; CHEM Trust, dossierpagina Universal PFAS Restriction. ↩

  14. Herzien Background Document 2025: emissiegrenswaarden en locatiegebonden beheerplannen voor fabricage van fluorpolymeren en perfluorpolyethers; zie ook UL Solutions, overzicht restrictie-opties, 2025. ↩

  15. ECHA, ECHA announces timeline for PFAS restriction evaluation, 27 augustus 2025; ChemSec, ECHA just split the PFAS restriction. Here’s why it’s a disaster, chemsec.org, augustus 2025, en geciteerd in C&EN, augustus 2025. De acht sectoren: druktoepassingen, afdichtingen, machinebouw, overige medische toepassingen, militaire toepassingen, explosieven, technisch textiel en bredere industriële toepassingen. ↩

  16. Forever Lobbying Project, januari 2025, foreverpollution.eu/lobbying; coördinatie Le Monde, met Corporate Europe Observatory en het PFAS Project Lab; documentcollectie ondergebracht bij de UCSF Industry Documents Library en Toxic Docs (Columbia University / CUNY). Het project toetste de kernargumenten van de lobby met een panel van achttien wetenschappers en juristen. ↩

  17. Corporate Europe Observatory, Chemical reaction: inside the fight against the EU’s PFAS restriction, 14 januari 2025. ↩

  18. Europees Parlement, Questionnaire to the Commissioner-designate Jessika Roswall, schriftelijke antwoorden, vraag 5, oktober 2024 (hearings.elections.europa.eu). Roswall schrijft daar dat zij het gebruik van PFAS in consumententoepassingen zoals cosmetica, voedselcontactmaterialen en outdoorkleding wil verbieden en, waar adequate alternatieven ontbreken, voortgezet industrieel gebruik “under strictly controlled conditions” wil steunen tot vervangers beschikbaar zijn. Voor de latere uitspraken van Roswall en Séjourné: Corporate Europe Observatory, Persistent pollution, 13 mei 2025. ↩

  19. RAC, definitieve opinie universele PFAS-restrictie, vastgesteld 2 maart 2026; samenvattingen: White & Case, maart 2026; Covington & Burling, 26 maart 2026; H2 Compliance, maart 2026. ↩

  20. SEAC, conceptopinie, aangenomen 10 maart 2026, gepubliceerd 26 maart 2026, consultatie tot 25 mei 2026; samenvattingen: Arnold & Porter, Linklaters en White & Case, maart 2026. ↩

  21. Voor de definitie: Reeks I, meta-paper, en Nº 01 van deze reeks. Dissociatie onderscheidt zich van fragmentatie: hier geen gescheiden delen die niet samenwerken, maar één procedure die twee registers tegelijk aanhoudt zonder correctie. ↩

  22. Forever Lobbying Project, januari 2025 (noot 16); kostenmethodologie ontwikkeld met A. Ling (University of St. Thomas) en H.P. Arp (NTNU/NGI); zie ook Journalismfund Europe, projectbeschrijving, januari 2025. ↩

  23. Europese Commissie, DG Milieu, New study confirms huge and growing costs of PFAS pollution, 29 januari 2026, environment.ec.europa.eu; studie The cost of PFAS pollution for our society, uitgevoerd door WSP, Ricardo en Trinomics, januari 2026. De gezondheidskosten omvatten slechts een handvol reeds gereguleerde verbindingen en zijn daarmee conservatief; bronaanpak vóór 2040 bespaart circa 110 miljard ten opzichte van sanering achteraf. Dat de studie het werk van het consortium ruim honderdveertig keer aanhaalt, is een opgave van het Forever Lobbying Project zelf. ↩

  24. Marktramingen voor 2023 lopen uiteen: IMARC Group circa 8,6 miljard dollar, Allied Market Research circa 10,4 miljard dollar. ↩

  25. RIVM, PFAS-onderzoeksprogramma 2023-2026 in opdracht van de ministeries van IenW, VWS en LVVN; afsluitende belanghebbendenbijeenkomst najaar 2026; rivm.nl/pfas. ↩

  26. ILT, Onderzoek naar de bronnen van PFAS (project “PFAS in zicht”, tot eind 2026), ilent.nl; bronnen onder meer EVOA-kennisgevingen voor PFAS-houdend afval en meetonderzoek van de Universiteit Utrecht in Maas en Rijn. ↩

  27. Omgevingsdienst Noordzeekanaalgebied, PFAS-bodemkwaliteitskaart, 2025; praktijkoverzicht grondverzet (uitvraag vanaf 25 kubieke meter): pfaskaartnederland.nl, mei 2026. ↩

  28. Ministerie van IenW, Handelingskader PFAS, actuele versie december 2023; verdere actualisatie aangekondigd voor 2026. ↩

  29. Richtlijn (EU) 2020/2184 (drinkwaterrichtlijn), bijlage I: som PFAS-20 0,1 µg/l en PFAS totaal 0,5 µg/l, van toepassing per 12 januari 2026; RIVM-advies strengere doelwaarde voor PFOA, PFOS, PFNA en PFHxS tezamen. ↩

  30. Reeks IV, conceptbeschrijving, §02: de centrale these van de tweede dissociatielaag. ↩

  31. Rb. Rotterdam, tussenvonnis 27 september 2023, ECLI:NL:RBROT:2023:8987, in de zaak van de gemeenten Dordrecht, Papendrecht, Sliedrecht en Molenlanden tegen Chemours en DuPont; procesdossier: rechtspraak.nl/bekende-rechtszaken/chemours. Het vonnis stelt de onrechtmatige periode op 1 juli 1984 tot en met 1 maart 1998, met als scharnierpunten een intern memo van Du Pont van 23 mei 1984 en de vergunningaanvraag van 2 maart 1998 waarin PFOA als zeer giftig is aangemerkt; de hoogte van de overige schade is naar een schadestaatprocedure verwezen. Zie ook Follow the Money, analyse van het vonnis; NOS, 27 september 2023. Voor GenX, vanaf 2012 vergund, achtte de rechtbank de onrechtmatigheid vooralsnog niet bewezen. ↩

  32. Follow the Money (noot 31): schikking Chemours/DuPont/Corteva met Amerikaanse drinkwaterbedrijven, 1,2 miljard dollar (2023); schikking 3M in Vlaanderen, ruim een half miljard euro (2022). Intentieverklaring van de vier gemeenten en Chemours van 2 juli 2024 (gemeente Sliedrecht, nieuwsbericht); over de schikkingsgesprekken: De Groene Amsterdammer, Van rechtszaal naar onderhandelingstafel, 13 januari 2025. Per oktober 2026 is geen eindvonnis gepubliceerd. ↩

  33. DCMR Milieudienst Rijnmond, Dossier Chemours, Delrin (DuPont) en Dow, dcmr.nl, geraadpleegd oktober 2026: revisievergunning 2022 na de uitspraak van de voorzieningenrechter van februari 2025 in werking, met geschorste en aangepaste voorschriften; uitspraak van de rechtbank in de bodemprocedure verwacht in 2026; hoger beroepen bij de Raad van State over de ambtshalve wijziging van 2019 (rechtbankuitspraak maart 2023) nog aanhangig. ↩

  34. VNG, agenda en stukken ALV 18 juni 2025, motie Dordrecht e.a. Op weg naar een PFAS-vrije samenleving, preadvies bestuur: overnemen; verslaggeving: Sliedrecht24 en Dordrecht.net, 18-19 juni 2025. ↩

  35. Denemarken: verbod op PFAS in kleding, schoeisel en impregneermiddelen per 2026; Frankrijk: wet van 2025 met verbodsbepalingen voor onder meer cosmetica, skiwax en kleding vanaf 2026; zie UL Solutions, 2025. ↩

  36. Reeks IV, conceptbeschrijving, §05, casusomschrijving Nº 04. ↩

  37. L. de Caluwé en H. Vermaak, Leren veranderen; voor de toepassing op EU-hervormingsgolven: Nº 01 van deze reeks en Reeks IV, conceptbeschrijving, §04. ↩