Statecraft

29 mei 2026 · essay

De gestolde lijst

Drugsbeleid, de afwezige ratio en het regime dat zichzelf niet kan verantwoorden

door Jacob Huibers · Read in English →

Een drogist omstreeks 1900

  1. In 1898 bracht het Duitse chemieconcern Bayer een nieuw hoestmiddel op de markt onder een naam die het bedrijf zelf had bedacht: Heroïne. Het middel werd aangeprezen als een krachtige, niet-verslavend geachte opvolger van morfine, geschikt voor de behandeling van hoest en luchtwegklachten, ook bij kinderen. In hetzelfde tijdsgewricht bevatte het frisdrankje dat een Amerikaanse apotheker enkele jaren eerder had samengesteld een extract van cocabladeren, en die cocaïnecomponent verdween pas omstreeks 1903 uit het recept. Wie in die jaren een Europese of Amerikaanse drogist binnenliep, kon over de toonbank laudanum kopen, een tinctuur van opium op alcoholbasis, vrij verkrijgbaar tegen pijn, diarree en slapeloosheid, en op grote schaal toegediend aan zuigelingen om ze rustig te houden.

  2. Dit is geen verhaal over een duistere periode van onwetendheid die de moderne staat gelukkig achter zich heeft gelaten. Het is het beginpunt van een verwondering. De stoffen die vandaag in de zwaarste categorie van de Nederlandse Opiumwet staan, met handhaving, opsporing en gevangenisstraf als sluitstuk, circuleerden honderdtwintig jaar geleden als geneesmiddel en genotsmiddel zonder bijzondere juridische status. De stof die diezelfde Opiumwet helemaal niet kent, alcohol, stond toen op de plank en staat er nu nog. Tussen die twee toestanden ligt geen lineaire vooruitgang van wetenschappelijk inzicht naar rationeel beleid. Er ligt een opeenvolging van regimes, elk met een eigen claim op redelijkheid, elk gebouwd op de gestolde uitkomst van de ronde ervoor.

  3. De historische variatie is geen anekdote. Zij is het instrument waarmee het denken zich losmaakt van de aanname dat de huidige indeling vanzelfsprekend is. Zodra zichtbaar wordt dat dezelfde samenleving dezelfde stof achtereenvolgens als medicijn, als gevaar en als handhavingsobject heeft behandeld, valt de natuurlijkheid weg uit de categorieën waarmee wij nu werken. Wat overblijft is een vraag die het beleid zelf niet stelt: waarom staat deze stof op deze lijst, en kan dat antwoord worden gereconstrueerd uit de criteria die het beleid zegt te hanteren. Dit Kompas betoogt dat het antwoord ontkennend is, dat het onvermogen om de eigen indeling te verantwoorden geen incident is maar een structuurkenmerk, en dat dit structuurkenmerk dezelfde dissociatie is die elders in dit corpus op organisatie- en staatsniveau is beschreven, hier toegepast op een domein waar de gestolde categorie de vorm van een wettelijke lijst heeft aangenomen.

  4. De internationale architectuur die de huidige indeling draagt, is jonger dan men geneigd is te denken. De eerste verdragsrechtelijke poging om de handel in opium en cocaïne aan banden te leggen was het Internationaal Opiumverdrag van Den Haag uit 1912, geboren niet uit een volksgezondheidsanalyse maar uit een samenstel van handelspolitieke en koloniale belangen rond de Aziatische opiummarkt.1 De moderne wereldwijde verbodsstructuur dateert van het Enkelvoudig Verdrag inzake verdovende middelen van de Verenigde Naties uit 1961, dat een systeem van lijsten introduceerde waarin stoffen worden ingedeeld en waaruit de nationale wetgevingen, de Nederlandse Opiumwet inbegrepen, hun categorieën afleiden.2 Het beslissende punt is dat deze verdragen de indeling niet hebben gevonden maar gemaakt, op een moment, onder een bepaalde constellatie van belangen, en dat alle latere beleidsvorming die indeling als gegeven heeft behandeld in plaats van als product.

De toets die het beleid niet uitvoert

  1. Wanneer een indeling claimt te berusten op de schadelijkheid van stoffen, is er een toets die zich opdringt: leg de stoffen naast elkaar op de dimensies die er rationeel toe doen, en kijk of de indeling zich uit die rangschikking laat reconstrueren. De dimensies zijn niet geheimzinnig. Het gaat om de schade die een stof toebrengt aan de gebruiker, fysiek en psychisch, om het verslavingspotentieel, en om de schade aan derden en aan de samenleving, van geweld en verkeersongevallen tot zorgkosten en maatschappelijke ontwrichting. Dit is precies de toets die in 2010 in The Lancet werd gepubliceerd door een panel onder leiding van de Britse psychofarmacoloog David Nutt, dat twintig stoffen scoorde op zestien schadecriteria, negen voor schade aan de gebruiker en zeven voor schade aan anderen, met weging van de criteria naar hun relatieve gewicht.3

  2. De uitkomst van die exercitie is bekend en wordt zelden in haar volle implicatie genomen. Wanneer schade aan de gebruiker en schade aan derden bij elkaar worden opgeteld, is alcohol de schadelijkste stof van de twintig, schadelijker dan heroïne en crack. Alcohol scoort bijna drie keer zo hoog als cocaïne of tabak, en ecstasy komt op ongeveer een achtste van de schadescore van alcohol uit. Heroïne, crack en metamfetamine zijn het schadelijkst voor het individu dat ze gebruikt, maar wanneer de schade aan de omgeving wordt meegewogen, schuift alcohol naar de top omdat de maatschappelijke voetafdruk van alcohol, in geweld, ongevallen, gezinsschade en zorglast, die van vrijwel elke andere stof overtreft.4 Dit is geen marginale bevinding van één eigenzinnige onderzoeker. De rangschikking is sindsdien in verschillende jurisdicties herhaald en bevestigd, met telkens dezelfde grondstructuur: de wettelijke indeling en de schaderangschikking lopen niet parallel.

  3. Voor de Nederlandse lezer is de relevante studie niet de Britse maar de Nederlandse, en die is ouder en explicieter dan men zou verwachten. In 2009 publiceerde het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu een rapport, Ranking van drugs, waarin een panel van negentien deskundigen negentien stoffen rangschikte, zeventien illegale drugs plus alcohol en tabak, naar hun schadelijkheid op grond van de wetenschappelijke stand van zaken.5 Het rapport deed iets wat zelden zo onomwonden door een rijksinstituut wordt gedaan: het toetste expliciet of de wettelijke classificatie van drugs in Nederland overeenkomt met de wetenschappelijk onderbouwde schaderangschikking. De bevinding was dat die correspondentie ontbreekt. Voor wetgevingsdoeleinden, stelden de onderzoekers vast, zijn drugs grotendeels ingedeeld naar verslavingspotentieel, en zulke classificaties missen een wetenschappelijke basis. Alcohol, tabak, heroïne en crack scoorden hoog, terwijl paddo’s, lsd en qat laag scoorden, en cannabis en ecstasy in het middengebied vielen.

  4. Vijf jaar later werd de toets op Europese schaal herhaald. Veertig drugsdeskundigen uit de hele Europese Unie scoorden opnieuw twintig stoffen op zestien criteria, en wogen de criteria naar wat gemiddeld over de Unie zou gelden. Alcohol, heroïne en crack kwamen naar voren als de schadelijkste stoffen, met gewogen schadescores van respectievelijk tweeënzeventig, vijfenvijftig en vijftig op een schaal tot honderd. Alle overige stoffen bleven onder de achtendertig, wat ze veel minder schadelijk maakt dan alcohol. De conclusie van de Europese deskundigen luidde dat het drugsbeleid zich zou moeten richten op de stoffen met de hoogste totale schade, alcohol en tabak inbegrepen, en dat stoffen als cannabis en ecstasy een lagere prioriteit en een lagere wettelijke classificatie verdienen.6

  5. Het patroon dat hier zichtbaar wordt is geen detail dat met een verfijning van de criteria kan worden weggepoetst. Het is robuust over panels, jaren en landen heen. Wie de stoffen op hun schadeprofiel rangschikt en die rangschikking naast de wettelijke indeling legt, vindt geen overeenkomst maar een breuk. De stof met de hoogste totale schade is vrij verkrijgbaar, geaccijnsd en cultureel verankerd. De tweede stof in maatschappelijke schade, tabak, is eveneens vrij verkrijgbaar, zij het in toenemende mate ontmoedigd. Stoffen die een fractie van die schade veroorzaken, staan in de zwaarste verbodscategorie. De indeling laat zich niet reconstrueren uit de criteria waarop zij beweert te berusten. Dat is, in de meest letterlijke zin van het woord, een onverantwoorde indeling: een indeling die geen rekenschap kan afleggen van zichzelf.

Waar de redenering heen wijst, en waar zij niet stopt

  1. First principles leiden hier naar een conclusie die het beleid liever niet expliciet maakt. Als de aparte behandeling van stoffen berust op hun schadelijkheid, en de schaderangschikking de aparte behandeling niet draagt, dan vervalt de grond voor de differentiatie. En zodra de grond voor differentiatie vervalt, is er geen principieel verdedigbaar onderscheid tussen de stof die je vrij op de plank legt en de stof waarvoor je iemand vervolgt. De redenering wijst dan naar liberalisering, niet als ideologische voorkeur maar als logisch sluitstuk: wie alcohol verkoopt en cannabis vervolgt, hanteert een onderscheid dat bij navraag niet bestaat, en de enige consistente uitweg uit die incoherentie lijkt het opheffen van het verbod op de stoffen die minder schade aanrichten dan de stof die hij toelaat.

  2. Hier moet de redenering echter worden teruggehaald, want op dit punt maakt het onverschillige pleidooi voor liberalisering dezelfde fout als het regime dat het bekritiseert. Liberalisering als eindpunt veronderstelt dat de afwezigheid van een rationele grond voor het huidige onderscheid automatisch een rationele grond voor vrijgave oplevert. Dat volgt niet. Wat first principles werkelijk opleveren is geen voorschrift voor een bepaald regime, maar een eis aan elk regime: dat het reconstrueerbaar is uit zijn eigen criteria. De afwezige ratio ontbindt de bestaande differentiatie, maar zij schrijft niet voor dat alle stoffen voortaan op dezelfde plank moeten liggen. Zij schrijft voor dat de behandeling van een stof in verhouding moet staan tot haar schadeprofiel, consistent toegepast. En consistente toepassing van het schadeprofiel leidt niet tot een vrije markt voor alles. Zij leidt tot een regime waarin de zwaarst schadelijke stoffen, alcohol incluis, de zwaarste beheersing krijgen, en waarin de lichter schadelijke stoffen een lichter regime krijgen dat hun werkelijke risico weerspiegelt.

  3. Het verschil tussen die twee eindpunten is niet academisch. Een niet-gedissocieerd regime kan voor de ene stof betekenen dat zij onder strikte medische controle wordt verstrekt, voor de andere dat zij gereguleerd verkrijgbaar is met kwaliteitscontrole en accijns, en voor een derde dat zij ontmoedigd of beperkt wordt, maar telkens op grond van haar werkelijke schade en niet op grond van het toeval van haar historische status. Het gemeenschappelijke kenmerk is niet de mate van vrijheid maar de reconstrueerbaarheid: in een niet-gedissocieerd regime kun je voor elke stof aanwijzen welk criterium tot welke behandeling leidt, en is die afleiding bestand tegen de vraag waarom een vergelijkbaar schadelijke stof een vergelijkbare behandeling krijgt. Dat is een hogere en tegelijk bescheidener eis dan liberalisering. Hoger, omdat zij ook de gevestigde stoffen onder de toets brengt en alcohol niet ontziet. Bescheidener, omdat zij geen enkel specifiek regime voorschrijft, alleen de plicht tot verantwoording.

  4. Daarmee is de inzet van dit Kompas verschoven van een standpunt over drugs naar een diagnose van een regime. De vraag is niet langer of stoffen vrij moeten zijn. De vraag is waarom een staat die zijn indeling op schadelijkheid baseert, een indeling handhaaft die zijn eigen schadeonderzoek tegenspreekt, en wat het zegt over de aard van dat regime dat het deze tegenspraak decennialang kan dragen zonder haar op te lossen.

Hoe het nu werkt: de gestolde lijst in de praktijk

  1. De Nederlandse uitvoering van het drugsbeleid is een geval apart, en juist daarom een scherp zelfportret. De Opiumwet kent sinds de herziening van 1976 twee lijsten: Lijst I voor stoffen met een, in de wettelijke formulering, onaanvaardbaar risico, en Lijst II voor cannabis en aanverwante producten, waarvoor een verlicht regime geldt.7 Die tweedeling is op zichzelf al een erkenning dat differentiatie naar schadelijkheid mogelijk en wenselijk is, want zij berust op het inzicht van de toenmalige commissies dat cannabis een ander risicoprofiel heeft dan heroïne. Maar de tweedeling is halverwege blijven steken. Zij trekt één scheidslijn, tussen cannabis en de rest, en laat de rest van de incoherentie onaangeroerd, met als opvallendste blinde vlek dat de zwaarst schadelijke stof van allemaal buiten beide lijsten valt omdat zij onder een geheel ander wettelijk kader staat.

  2. Het gedoogmodel dat op deze tweedeling is gebouwd, is de Nederlandse bijdrage aan de wereldgeschiedenis van de dissociatie. Coffeeshops mogen cannabis verkopen aan de consument zonder strafrechtelijke vervolging, mits zij zich aan een reeks voorwaarden houden. Maar de inkoop en de teelt, de bevoorrading van de voordeur via de achterdeur, zijn al die tijd illegaal gebleven. De staat dwong daarmee een hele bedrijfstak tot een dagelijkse illegale handeling om een gedoogde handeling mogelijk te maken. Dit is geen pragmatisch compromis dat per ongeluk is ontstaan. Het is de institutionele vorm van een staat die een werkelijkheid toelaat die hij niet wil legitimeren, en die de spanning tussen toelaten en legitimeren niet oplost maar verplaatst naar de achterdeur, waar zij decennialang als georganiseerde criminaliteit is blijven zitten.

  3. Pas in 2025 is de staat begonnen die achterdeur te sluiten, en de manier waarop legt de dissociatie bloot. Op 7 april 2025 startte de experimenteerfase van het Experiment gesloten coffeeshopketen, waarin coffeeshops in tien deelnemende gemeenten uitsluitend nog gereguleerde, op kwaliteit gecontroleerde cannabis mogen verkopen, betrokken van speciaal vergunde telers.8 Het experiment moet, in de woorden van de eigen toelichting, onderzoeken of een gereguleerde productie, distributie en verkoop van cannabis mogelijk is en wat de effecten ervan zijn op volksgezondheid, veiligheid en criminaliteit. De proef duurt vier jaar. Dat een staat vier jaar onderzoek inruimt om vast te stellen of legale levering mogelijk is van een product dat hij sinds 1976 aan de voordeur gedoogt, is de zuiverste illustratie van de gestolde uitkomst als nieuwe gegevenheid: de uitkomst van een eerdere beleidsronde, het gedoogmodel met zijn illegale achterdeur, wordt behandeld als een gegeven feit waarvan de regulering een nieuw en onzeker experiment vormt, in plaats van als een zelfopgelegde tegenstrijdigheid die de staat altijd had kunnen opheffen.

  4. De fijne details bevestigen het patroon. Binnen het experiment moest de handhaving op illegale hasj in de eerste maanden worden uitgesteld, omdat er onvoldoende gereguleerde hasj beschikbaar was om de coffeeshops te bevoorraden en een tekort tot illegale straathandel zou leiden.9 Met andere woorden: zelfs binnen het gereguleerde experiment moest de staat tijdelijk gedogen wat hij kwam reguleren, omdat de gereguleerde keten de werkelijkheid nog niet kon dragen die de illegale keten al jaren droeg. Het experiment reproduceert in het klein de structuur die het pretendeert te overwinnen. Dit is de Blauwe grammatica in haar zuiverste vorm, met nulmetingen, procesevaluaties en track-and-trace-systemen rond een verschijnsel dat de samenleving al een halve eeuw in de praktijk laat plaatsvinden.

  5. De dissociatie die het gedoogmodel institutionaliseert, is geen ongerijmdheid zonder slachtoffers. De weigering om de achterdeur te reguleren liet decennialang een illegale teelteconomie in stand, met haar eigen geweld, uitbuiting en stroomdiefstal, en hetzelfde grondpatroon, een verboden markt naast een vraag die niet verdwijnt, heeft in de bredere harddrugshandel een schaduweconomie voortgebracht die tot in het hart van de rechtsstaat reikt. In september 2019 werd advocaat Derk Wiersum geliquideerd, de raadsman van de kroongetuige in het Marengo-proces, de eerste keer dat in Nederland een strafpleiter werd vermoord. In juli 2021 werd misdaadjournalist Peter R. de Vries doodgeschoten, vertrouwensman van diezelfde kroongetuige. Het geweld richtte zich niet meer op de onderwereld alleen, maar op de kernspelers van de rechtspleging, de advocatuur en de journalistiek.10 En de reactie was opnieuw de Blauwe reflex. Na de moord op Wiersum trok het kabinet honderd miljoen euro uit, onder meer voor het opvoeren van de strijd tegen drugscriminelen, terwijl een vooraanstaand rechtspsycholoog die verharding een pavlovreactie noemde: hoe harder de overheid de handel bestrijdt, hoe risicovoller en daarmee lucratiever die handel wordt, en hoe groter de geldstromen die het geweld voeden.11 De bestrijding produceert de winst die de bestrijding nodig maakt.

  6. Het Nederlandse geval is geen uitzondering maar een instantie. Andere staten hebben met dezelfde incoherentie geworsteld en zijn tot andere arrangementen gekomen, en de vergelijking tussen die arrangementen laat precies zien waar de dissociatie zit en waar zij doorbroken wordt. Drie gevallen verdienen aandacht, niet omdat een van hen het beste model levert, maar omdat zij samen aantonen dat het beslissende verschil niet ligt in de mate van vrijheid die een regime toestaat, maar in de mate waarin het regime zich kan verantwoorden en kan worden geborgd.

Portugal: de verschuiving van domein

  1. Portugal heeft in 2001 de stap gezet die het meest principieel met de strafrechtelijke logica breekt. Met Wet 30/2000, in werking getreden op 1 juli 2001, werd het bezit en gebruik van alle drugs voor persoonlijk gebruik gedecriminaliseerd, niet gelegaliseerd.12 Het onderscheid is wezenlijk en wordt in de Nederlandse discussie vaak gemist. De stoffen bleven illegaal; wat veranderde was de aard van de overtreding en het domein waarin zij wordt afgehandeld. Wie met een hoeveelheid voor persoonlijk gebruik wordt aangetroffen, pleegt een administratieve overtreding, geen misdrijf, en wordt niet voor de rechter gebracht maar verwezen naar een commissie voor de ontmoediging van drugsverslaving, een multidisciplinair panel van doorgaans een jurist en twee deskundigen uit de medische of sociale hoek.

  2. Het analytisch beslissende kenmerk van het Portugese model is niet de decriminalisering op zichzelf, maar het feit dat het hele systeem onder het Ministerie van Volksgezondheid werd geplaatst in plaats van onder Justitie of Binnenlandse Zaken.13 Dat is een verschuiving van domein, en in de taal van dit corpus is het een de-dissociatie. De stof wordt teruggebracht onder het regime dat bij haar werkelijke aard hoort. Een verschijnsel dat in essentie een volksgezondheidsvraagstuk is, wordt institutioneel ondergebracht bij volksgezondheid, en de strafrechtelijke machinerie wordt teruggetrokken tot waar zij wel thuishoort, bij de handel en de productie. Het Portugese regime is daarmee niet liberaal in de zin dat het de stoffen vrijgeeft, maar coherent in de zin dat het de behandeling van de gebruiker laat aansluiten bij de diagnose van het probleem.

  3. Over de uitkomsten van het Portugese model is een uitgebreide en soms gepolitiseerde literatuur ontstaan, en de eerlijkheid gebiedt te zeggen dat de causale toeschrijving lastig is, mede doordat betrouwbare prevalentiecijfers van vóór 2001 ontbreken.14 Wat wel vaststaat is dat de gevreesde explosie van gebruik is uitgebleven, dat het aandeel problematische gebruikers onder de naar de commissies verwezen personen is gedaald, en dat het gebruik onder scholieren al twee decennia onder het Europees gemiddelde ligt.15 Belangrijker dan het precieze effect is een observatie over tijd: het Portugese model had bijna een decennium nodig om zijn positieve effecten zichtbaar te maken. Die traagheid is geen zwakte van het model maar een kenmerk van het soort interventie dat het is, en zij wordt cruciaal zodra men het Portugese geval naast het Canadese legt.

Zwitserland: de geborgde differentiatie

  1. Zwitserland levert het scherpste contrast met de Nederlandse halfslachtigheid, en wel omdat het de differentiatie die Nederland niet durft te voltooien expliciet heeft gemaakt en vervolgens heeft geborgd via het zwaarste denkbare legitimatie-instrument. Na de heroïne-epidemie die zich rond het Platzspitz-park in Zürich in de jaren tachtig en negentig concentreerde, ontwikkelde Zwitserland het zogeheten vier-pijler-beleid: preventie, behandeling, schadebeperking en wetshandhaving, naast elkaar en in samenhang.16 Binnen die architectuur kwam in 1994 de meest controversiële innovatie tot stand, de medische verstrekking van heroïne op recept aan chronische, voor andere behandelingen ongevoelige verslaafden.

  2. De resultaten van die heroïneverstrekking zijn goed gedocumenteerd. De fysieke en mentale gezondheid van de deelnemers verbeterde, hun sociale reïntegratie nam toe, hun gebruik van illegale drugs daalde significant en hun illegale activiteiten namen sterk af, terwijl er geen toename was van nieuwe heroïnegebruikers, een vrees die de tegenstanders hadden geuit en die door de feiten werd weerlegd.17 Maar het beslissende punt voor dit betoog is niet de werkzaamheid. Het is de borging. De heroïneverstrekking is geen experiment gebleven dat bij de eerste politieke tegenwind kon worden afgeschaft. Een prohibitionistische beweging dwong in 1997 een nationaal referendum af tegen het vier-pijler-beleid, en zeventig procent van de Zwitsers stemde voor handhaving van het beleid. In een tweede referendum, op 30 november 2008, stemde de bevolking met overweldigende meerderheid om de heroïneverstrekking permanent in de narcoticawetgeving te verankeren.18

  3. In datzelfde referendum van 30 november 2008 verwierp de Zwitserse kiezer echter een voorstel om de cannabismarkt te vervangen door een gereguleerde markt met gedoogde productie en verkooppunten.19 Dit is geen incoherentie. Het is het tegendeel. Zwitserland heeft in één stembusgang de medische heroïneverstrekking gelegitimeerd en de cannabisliberalisering afgewezen, en daarmee een gedifferentieerd regime gevestigd waarvan elke component een expliciete democratische grond heeft. De stof met het zwaarste verslavingsprofiel kreeg de zwaarste, medisch gecontroleerde beheersing; de poging om een lichtere stof vrij te geven werd niet door een ambtelijke reflex tegengehouden maar door een uitgesproken meerderheid. Wat het Zwitserse geval onderscheidt is niet dat het de juiste keuze maakte, maar dat het de keuze maakte op een manier die haar kan dragen. De Gele werkelijkheid, de politieke en morele strijd over de vraag wat met deze stoffen moet gebeuren, werd niet ontweken en niet in Blauwe procedure verstopt, maar uitgevochten in de arena waar legitimiteit wordt verleend, en daarom houdt het regime stand.

Canada: divergentie als symptoom

  1. Het is verleidelijk om naast Portugal en Zwitserland een derde geslaagd model te zetten, en Canada wordt in die rol vaak opgevoerd vanwege de federale legalisering van cannabis in 2018. Die voorstelling is misleidend, en juist daarom is Canada het meest leerzame geval. Canada levert geen model maar een natuurlijk experiment in federale divergentie, waarin drie bestuurslagen onder één en dezelfde overdosiscrisis in tegengestelde richtingen bewegen. Wie Canada als best case presenteert, mist wat er werkelijk te zien is: dat zodra de gedeelde rationele grond voor één regime ontbreekt, de uitkomst niet convergeert naar het redelijke optimum, maar uiteenvalt langs politieke breuklijnen.

  2. Op het federale niveau is Ottawa de wettelijke mogelijkmaker van rationalisering. De Cannabis Act van 2018 legaliseerde cannabis voor recreatief gebruik op nationale schaal, en het was de federale gezondheidsautoriteit Health Canada die in januari 2023 de uitzondering op de federale drugswet verleende waarmee de provincie British Columbia het bezit van kleine hoeveelheden harddrugs kon decriminaliseren. Het federale spoor schept de juridische ruimte, maar het delegeert de uitvoering naar de provincies, en op provinciaal niveau lopen de wegen radicaal uiteen.

  3. British Columbia koos aanvankelijk de meest uitgesproken schadebeperkende lijn. Vanaf januari 2023 mochten volwassenen tot tweeënhalve gram aan harddrugs, waaronder heroïne, fentanyl, cocaïne en metamfetamine, voor persoonlijk gebruik bij zich dragen zonder strafrechtelijke vervolging. Maar het regime hield geen stand. Onder druk van publieke verontwaardiging over zichtbaar drugsgebruik in parken, ziekenhuizen en het openbaar vervoer, en met een verkiezing in zicht, vroeg de provincie in het voorjaar van 2024 de federale overheid om het bezit in openbare ruimtes opnieuw strafbaar te stellen, wat in mei 2024 werd toegestaan.20 In september 2024 kondigde de provincie bovendien aan de gedwongen zorg uit te breiden en zwaarbeveiligde faciliteiten te openen. In januari 2026 koos British Columbia ervoor de decriminaliseringspilot niet te verlengen.21 Binnen één electorale cyclus bewoog de provincie van het ene paradigma naar het andere.

  4. Het contrast met Portugal is hier diagnostisch. Het Portugese model had bijna een decennium nodig om te werken; British Columbia kreeg drie jaar, doorsneden door voortdurende koerswijzigingen tussen decriminalisering en hernieuwde strafbaarstelling. Dit is geen weerlegging van het idee achter de decriminalisering. Het is een mislukking van borging. Een interventie die per definitie jaren nodig heeft om effect te sorteren, werd afgebroken voordat zij kon werken, omdat de Gele werkelijkheid van zichtbare overlast en electorale druk de Blauwe rationale van schadebeperking overspoelde. Wat in dit corpus de borgingstoets heet, de vraag wat er nog staat wanneer niemand meer aan de interventie denkt, is in British Columbia genadeloos beantwoord: niets, want de interventie was nooit verankerd in iets duurzamers dan een politieke conjunctuur.

  5. Alberta koos de tegenovergestelde pool. Met de Compassionate Intervention Act, die op 15 mei 2025 koninklijke goedkeuring kreeg, schiep de provincie een traject waarin een familielid, voogd, zorgprofessional of politieagent iemand met een ernstige verslaving die een gevaar voor zichzelf of anderen vormt, gedwongen in behandeling kan laten plaatsen, met een quasi-rechterlijke commissie als poortwachter en een investering van honderdtachtig miljoen dollar in gedwongen-behandelingscentra in Edmonton en Calgary.22 Het is de eerste wet van dit type voor volwassenen in Canada, een parallel systeem naast de bestaande wetgeving voor de geestelijke gezondheidszorg. Alberta claimt resultaat: een daling van achtendertig procent in opioïde-gerelateerde sterfgevallen in 2024 ten opzichte van 2023, meer dan het dubbele van de nationale gemiddelde daling van zeventien procent.23 De medische literatuur tekent daarbij aan dat het gedwongen-behandelingstraject onvoldoende bewijs van effectiviteit kent en aanzienlijke ethische en juridische bezwaren oproept.24

  6. Het beslissende inzicht uit het Canadese geval ligt in de samenstelling van deze drie bewegingen. Ottawa rationaliseert wettelijk, British Columbia kantelt van schadebeperking naar dwang, Alberta institutionaliseert de dwang als principe, en dit alles onder dezelfde crisis en met een beroep op dezelfde cijfers. British Columbia en Alberta verwijzen beide naar de sterftecijfers, naar de evidentie, naar de volksgezondheid, en komen tot tegengestelde regimes. Dat ondermijnt op pijnlijke wijze de naïeve eerste-orde-conclusie dat first principles vanzelf naar één rationeel eindpunt leiden, of dat naar liberalisering. De Blauwe grammatica van evidentie en sterftecijfers wordt in elke jurisdictie ingezet om een Gele werkelijkheid te legitimeren die per jurisdictie tegengesteld is. De cijfers kiezen niet; de politiek kiest, en gebruikt de cijfers als rugdekking.

Twee opioïden, één lijst

  1. Geen stoffenpaar test dit betoog scherper dan oxycodon en fentanyl, en het begint met een feit dat de hele incoherentie in zich draagt. Oxycodon, fentanyl en heroïne staan alle drie op Lijst I van de Opiumwet, de lijst van het onaanvaardbaar risico, en het zijn alle drie opioïden, farmacologisch dezelfde familie van stoffen die op dezelfde receptoren aangrijpen.25 Toch kregen in 2021 ongeveer vierhonderdvijftigduizend mensen oxycodon van de huisarts, en wordt fentanyl dagelijks toegediend in de operatiekamer en de palliatieve zorg, terwijl heroïne het archetype van de verboden drug is waarvoor men wordt opgespoord en vervolgd. Hier zit de dissociatie niet tussen lijsten, zoals bij cannabis en heroïne, en ook niet tussen het verbod en de vrije plank, zoals bij heroïne en alcohol. Hier zit zij binnen de zwaarste categorie zelf. De eigen lijst van het onaanvaardbaar risico bevat tegelijk de stof die de huisarts honderdduizenden keren per jaar uitschrijft en de stof die de samenleving als het kwaad bij uitstek behandelt, en het regime kan het verschil tussen die twee niet verantwoorden op grond van schade, want het schadeprofiel van de twee opioïden ligt in dezelfde orde. Het onderscheid berust niet op het molecuul maar op de route waarlangs het binnenkomt: het receptenblok van de arts tegenover de tas van de dealer.

  2. Op dit punt zou de naïeve lezing van dit Kompas zeggen: medicaliseer dan alles, breng elke stof onder het regime van het recept, en de incoherentie verdwijnt. De Amerikaanse opioïdencrisis sluit die uitweg, en zij sluit hem op een manier die iedereen tot bezinning zou moeten brengen die meent dat het medische kanaal van nature het veilige is. De dodelijkste drugscrisis in de moderne geschiedenis verliep in drie golven. De eerste begon eind jaren negentig met receptopioïden, aangevoerd door de in 1996 geïntroduceerde sterkwerkende oxycodon-variant die door de fabrikant agressief werd vermarkt met de stelling dat het verslavingsrisico laag was. De tweede golf, vanaf ongeveer 2010, was heroïne, waar gebruikers naar uitweken toen de receptopioïden duurder en moeilijker verkrijgbaar werden. De derde golf, vanaf 2013, was fentanyl. Sinds het begin van de epidemie zijn in de Verenigde Staten ruim zevenhonderdzevenentwintigduizend mensen aan een opioïde-overdosis overleden.26 Het beslissende punt is waar die catastrofe begon. Niet op straat, maar aan de receptbalie, in het meest Blauwe, meest gereguleerde, meest medisch gelegitimeerde kanaal dat denkbaar is, gekaapt door een commercieel belang dat zich als klinische praktijk voordeed. Medicalisering is geen de-dissociatie wanneer het medische kanaal zelf een Gele werkelijkheid achter een Blauwe gevel verbergt.

  3. De structurele wending die volgt, sluit ook de tegenovergestelde uitweg, die van het hardere verbod. Toen de Verenigde Staten het receptkanaal begonnen dicht te draaien, met heronderzoek van voorschrijfpraktijken en herformulering van de bekendste oxycodon-variant, daalde het aantal doden niet. Het verdrievoudigde. Tussen 2010 en 2023 daalde het aantal voorgeschreven opioïden per honderd inwoners sterk, terwijl het totale aantal opioïde-overdosisdoden in diezelfde periode meer dan verdrievoudigde, met fentanyl in een steeds groter aandeel.27 Dit is de werking van wat de ijzeren wet van de prohibitie is gaan heten: naarmate de handhavingsdruk toeneemt, verschuift de markt naar potentere en beter verbergbare vormen, omdat een hogere werkzaamheid per volume-eenheid loont zodra verbergen het probleem wordt.28 In de prohibitie-era heeft die wet de markt van heroïne naar fentanyl gedreven en drijft zij hem nu verder naar de nitazenen. Het is dezelfde wet die, in de Nederlandse harddrugshandel, de geldstromen en het geweld deed toenemen naarmate de bestrijding verhardde, tot in de liquidatie van een advocaat en een journalist. Fentanyl is vijftig tot honderd keer zo krachtig als morfine, en een hoeveelheid van twee milligram kan dodelijk zijn. Het regime wijst naar de fentanyldoden als bewijs dat drugs met kracht moeten worden bestreden, terwijl de overheersing van fentanyl zelf het product van die bestrijding is. Dat is de gestolde uitkomst die de volgende ronde voedt: elke cyclus behandelt de dodelijkheid die door de handhaving van de vorige cyclus is voortgebracht als een gegeven feit dat nog meer handhaving rechtvaardigt.

  4. Daarmee sluit fentanyl de uitweg die oxycodon openliet. Fentanyl behoort werkelijk tot de schadelijkste stoffen per eenheid, en zijn schadeprofiel, consistent toegepast, rechtvaardigt een zware beheersing. First principles schrijven geen vrije markt voor fentanyl voor. Dit is precies de landing van paragraaf elf en twaalf, nu concreet gemaakt aan het hardste materiaal. De afwezige ratio ontbindt het bestaande onderscheid, de vraag waarom oxycodon medicijn is en heroïne misdrijf terwijl beide opioïden op Lijst I staan, maar zij schrijft geen enkel regime voor. Zij schrijft voor dat de behandeling van elke stof reconstrueerbaar is uit haar werkelijke schade, consistent toegepast. En oxycodon en fentanyl tonen dat die consistentie naar twee kanten snijdt: zij zou alcohol onder zwaardere beheersing brengen en zij zou fentanyl zwaar beheerst houden, maar telkens op grond van schade en niet op grond van het kanaal waarlangs het molecuul de gebruiker bereikte. De opioïden zijn het geval waarin zowel de libertaire als de technocratische lezing faalt, en alleen de reconstrueerbaarheid overeind blijft.

  5. Voor de Nederlandse lezer is dit verhaal niet in de eerste plaats een heden maar een bekende toekomst. Europa heeft de Amerikaanse fentanylgolf niet gekend, en de reden is veelzeggend: juist het ontbreken van een Amerikaanse cultuur van massaal medisch opioïdenvoorschrift heeft de risicogroep voor synthetische opioïden in Europa lange tijd beperkt gehouden tot heroïnegebruikers en kopers van vervalste medicijnen.28 Maar het Afghaanse opiumverbod dat de Talibaan in 2022 afkondigde, zet, met het gedocumenteerde precedent van het verbod van 2000-01 dat synthetische opioïden de Baltische staten in dreef, de voorwaarden klaar voor wat het EU-drugsagentschap een perfect storm noemt. De heroïnevoorraad in Europa is voorlopig nog stabiel, maar zodra het aanbod krimpt, vult de markt zich met potentere synthetische opioïden, en in de laatste jaren hebben de nitazenen, een groep zeer krachtige stoffen, de fentanylderivaten al overvleugeld onder de nieuwe synthetische opioïden die in Europa opduiken.29 Deze stoffen verschijnen niet alleen in heroïne maar ook in vervalste oxycodon- en benzodiazepinepillen die online worden verkocht, en daarmee in een risicogroep zonder enige opioïdentolerantie: niet de stereotiepe verslaafde, maar de pijnpatiënt die geen recept meer kreeg of de prijs ervan niet kon dragen, en die sterft aan een pil die niet van een echt medicijn te onderscheiden was. In Nederland is reeds nep-oxycodon aangetroffen die het nitazeen isotonitazepyne bevatte, en de gedocumenteerde aanwezigheid van Mexicaanse netwerken in de Nederlandse synthetische-drugsindustrie maakt een overdracht van productiekennis naar synthetische opioïden niet ondenkbaar.30

  6. De reactie van het regime op deze bekende toekomst is dezelfde dissociatie, nu vooraf. Het EU-drugsagentschap roept op tot waakzaamheid en voorbereiding, ontwikkelt waarschuwingssystemen en dreigingsanalyses en spreekt van vandaag handelen en op morgen anticiperen.31 Dat is Blauwe grammatica over een Gele werkelijkheid die zij niet benoemt. De voorspelbare uitkomst van het beknotten van een aanbod zonder dat de vraag wordt geadresseerd, is de verschuiving naar een dodelijker substituut, een uitkomst die in de Baltische staten tweemaal is aangetoond, in 2001 en opnieuw na 2019. Een regime dat zijn eigen geschiedenis kon lezen, zou de komende verschuiving naar synthetische opioïden behandelen als het endogene product van zijn eigen aanbodgerichte handhaving. In plaats daarvan behandelt het elke escalatie als een nieuwe externe dreiging die meer vraagt van precies de handhaving die haar voortbracht. Dat is blindheid voor een bekende toekomst, en het is dezelfde blindheid die de gestolde lijst institutionaliseert: het onvermogen om te zien dat de catastrofe van de volgende ronde het ontwerp van de huidige is.

Terug bij de lijn

  1. De diagnose die uit het voorgaande naar voren komt, is niet dat de samenleving het verkeerde regime heeft gekozen. Zij is dat het regime, in zijn Nederlandse en in zijn internationale gedaanten, niet kan uitleggen waarom het doet wat het doet, en dat dit onvermogen geen toevallige tekortkoming is maar een structuurkenmerk dat dezelfde vorm heeft als de dissociatie die elders in dit corpus is beschreven. De wettelijke indeling van stoffen is een gestolde uitkomst. Zij is op een moment in de geschiedenis vastgelegd, onder een constellatie van handelspolitieke, koloniale en morele belangen, en sindsdien door elke beleidsronde behandeld als een gegeven feit waaraan men kan sleutelen, niet als een product dat men kan herzien. De stof staat op de lijst omdat zij op de lijst staat. Dat is de gestolde uitkomst als nieuwe gegevenheid in haar meest letterlijke verschijning: niet een metafoor uit de organisatiekunde maar een wettelijke tekst met twee kolommen, waarvan de inhoud zich niet uit de eigen criteria laat afleiden, en waarvan de zwaarste kolom twee opioïden bevat die de staat tegelijk uitschrijft en bestrijdt.

  2. Het mechanisme dat deze tegenspraak in stand houdt, is in de taal van de veranderkleuren te lezen als een Gele werkelijkheid die zich heeft gehuld in een Blauwe grammatica. De indeling van stoffen is in haar kern een Geel verschijnsel: zij is het product van morele paniek, van internationale machtsverhoudingen, van padafhankelijkheid en van de electorale waarde van hardheid tegen drugs. Maar zij presenteert zich in Blauwe taal, als een rationele classificatie naar risico, met lijsten, schadebeoordelingen en wetenschappelijke commissies. Het gevaar van die configuratie is precies wat dit corpus elders heeft benoemd als de gevaarlijkste institutionele toestand: een Blauwe institutie die structureel niet in staat is een Gele werkelijkheid te adresseren, omdat het Blauwe vocabulaire de Gele machtsvraag onzichtbaar maakt. Zolang het debat wordt gevoerd in termen van schaderangschikkingen en evidentie, blijft de werkelijke vraag, die over macht, moraal en legitimiteit, buiten beeld, en kan het regime zijn incoherentie onbeperkt voortzetten omdat het de enige vraag ontwijkt die haar zou kunnen oplossen.

  3. Hier wordt ook zichtbaar waarom de strategische driehoek de gevallen verschillend leest. Het drugsregime in zijn dominante, prohibitionistische vorm maximaliseert één hoek, de politieke legitimiteit in de specifieke gedaante van morele en electorale hardheid, ten koste van de andere twee. De publieke waarde, gemeten als de daadwerkelijke vermindering van schade aan gebruikers en samenleving, wordt opgeofferd, zoals de schaderangschikkingen aantonen. De operationele capaciteit wordt verspild aan de handhaving van een onderscheid dat geen schadegrond heeft, terwijl de zwaarst schadelijke stof buiten de handhaving valt. Het Zwitserse geval onderscheidt zich doordat het de drie hoeken niet tegen elkaar uitspeelde maar de legitimiteitshoek expliciet bevroeg, via het referendum, en daarmee een regime kon bouwen waarin publieke waarde en politieke legitimiteit niet tegen elkaar in werkten. British Columbia faalde doordat het de publieke waarde najoeg zonder de legitimiteitshoek te hebben verworven, en bij de eerste botsing tussen beide de publieke waarde liet vallen.

  4. Het is verleidelijk om uit deze analyse de conclusie te trekken dat de oplossing een Zwitsers referendum is, of een Portugese domeinverschuiving, of welke importbeweging dan ook. Die conclusie zou de fout herhalen die dit Kompas in de tiende en elfde paragraaf heeft ontleed. Het punt is niet welk regime het juiste is. Het punt is dat geen enkel regime zich kan borgen zolang de keuze tussen regimes Geel is en de verantwoording Blauw, want dan blijft de werkelijke beslissing onuitgesproken en daarom onbeschermd tegen de volgende politieke wind. Zwitserland borgde niet omdat het de medische heroïneverstrekking koos, maar omdat het die keuze door de Gele arena heen voerde en haar daar liet bevestigen. British Columbia faalde niet omdat decriminalisering verkeerd was, maar omdat het de Gele beslissing nooit had gewonnen en haar in Blauwe pilottaal had gegoten, waar zij weerloos bleek.

  5. Achter elke eigenschap van het gedissocieerde regime die dit Kompas heeft beschreven, staat een mens die de rekening betaalt. De gestolde lijst, de Gele werkelijkheid achter de Blauwe gevel, de mislukte borging: het zijn geen abstracties maar mechanismen met een residu, en het residu is een leven. Het is de gebruiker die sterft aan een dosis die hij niet kon zien, proeven of ruiken, omdat het verbod de stof een ongereguleerde markt in dreef. Het is de pijnpatiënt die, toen de slinger van overvloedig voorschrijven naar plotseling afsnijden doorsloeg, op straat of online belandde en daar de prijs van beide fouten droeg. Het is de verslaafde die een strafblad kreeg in plaats van een behandelplan, omdat de stof in het verkeerde domein stond. Het is de advocaat en de journalist die werden vermoord door de economie die het regime in stand houdt, en de jongere die in de schaduweconomie werd geronseld omdat daar het geld lag. Dit is wie het raakt, en het treft hen het hardst onder degenen met de minste stem in de Blauwe grammatica waarin het debat wordt gevoerd. Een diagnose die dit benoemt, is daarom niet vrijblijvend. Zij roept niet op tot een bepaald beleid, maar zij vraagt het regime wel om een zelfbeschrijving op te geven, die waarin de lijst over schade gaat, want die zelfbeschrijving wordt betaald in de levens die hier zijn opgesomd.

  6. De stoffen achter de toonbank van de drogist omstreeks 1900 zijn niet schadelijker of onschuldiger geworden in de honderdtwintig jaar die volgden. Wat veranderde was niet de stof maar de lijst, en de lijst veranderde niet omdat de schade veranderde maar omdat de macht en de moraal veranderden, terwijl het beleid bleef volhouden dat het over schade ging. Een staat die zijn eigen rangschikking van schade publiceert en zijn eigen indeling daarmee weerlegt, die twee opioïden op dezelfde lijst tegelijk voorschrijft en bestrijdt, en die de voorspelbare volgende ronde van zijn eigen aanbodbeleid als externe dreiging tegemoet treedt, vertelt iets over zichzelf dat verder reikt dan het drugsdossier. Hij laat zien dat hij in staat is een evidente fout te kennen, te documenteren en te handhaven tegelijk. Dat is geen drugsprobleem. Dat is de dissociatie, leesbaar op een lijst met twee kolommen.

Noten

Colofon

De gestolde lijst · Drugsbeleid, de afwezige ratio en het regime dat zichzelf niet kan verantwoorden Statecraft Kompas · v0.3 · mei 2026

Auteur: Jacob Huibers Uitgever: HOUSE OF VIRIDIAN OÜ · Tallinn · Lissabon Contact: jacob@statecraft.nl · statecraft.nl

Verwante reeksen: Reeks III Gedissocieerde Organisaties (in bundeling). Reeks IV De gedissocieerde Unie (in voorbereiding). De gedissocieerde overheid. Een diagnose (manuscript in voorbereiding). Manuscript-verwijzing: De Richting van de Beweging: Interim-Management in de Publieke Sector (manuscript in voorbereiding).

© 2026 House of Viridian OÜ

Footnotes

  1. Internationaal Opiumverdrag, Den Haag, 23 januari 1912. Het verdrag was het eerste multilaterale instrument inzake drugscontrole en kwam voort uit de internationale opiumconferenties die teruggingen op de Shanghai-commissie van 1909. ↩

  2. Enkelvoudig Verdrag inzake verdovende middelen, Verenigde Naties, New York, 1961 (Single Convention on Narcotic Drugs), zoals gewijzigd bij het Protocol van 1972. Het verdrag introduceerde het systeem van lijsten (schedules) waaruit nationale wetgevingen hun classificaties afleiden. ↩

  3. Nutt DJ, King LA, Phillips LD, namens de Independent Scientific Committee on Drugs. Drug harms in the UK: a multicriteria decision analysis. The Lancet 2010;376:1558-1565. ↩

  4. Idem. De modellering toonde dat heroïne, crack en metamfetamine het schadelijkst zijn voor het individu, terwijl alcohol, heroïne en crack het schadelijkst zijn voor anderen; bij optelling van beide is alcohol de schadelijkste stof, met een score van bijna drie maal die van cocaïne of tabak. ↩

  5. Van Amsterdam JGC, Opperhuizen A, Koeter MWJ, Van Aerts LAGJM, Van den Brink W. Ranking van drugs. Een vergelijking van de schadelijkheid van drugs. RIVM, Bilthoven, 2009. Zie ook Van Amsterdam J, Opperhuizen A, Koeter M, Van den Brink W. Ranking the harm of alcohol, tobacco and illicit drugs for the individual and the population. European Addiction Research 2010;16:202-207. ↩

  6. Van Amsterdam J, Nutt D, Phillips L, Van den Brink W. European rating of drug harms. Journal of Psychopharmacology 2015;29(6):655-660. Vergelijk Van Amsterdam J, Van den Brink W. The high harm score of alcohol. Time for drug policy to be revisited? Journal of Psychopharmacology 2013;27:248-255. ↩

  7. Opiumwet, oorspronkelijk 1919, ingrijpend herzien in 1928 en in 1976. De tweedeling tussen Lijst I (harddrugs met een onaanvaardbaar risico) en Lijst II (cannabisproducten) stamt uit de herziening van 1976, voortkomend uit het werk van de commissies-Hulsman en -Baan. ↩

  8. Wet experiment gesloten coffeeshopketen (Kamerstukken 34.997). Start van de experimenteerfase op 7 april 2025; zie Rijksoverheid.nl, Experiment gesloten coffeeshopketen (wietexperiment). Tien deelnemende gemeenten: Almere, Arnhem, Breda, Groningen, Heerlen, Hellevoetsluis/Voorne aan Zee, Maastricht, Nijmegen, Tilburg en Zaanstad. ↩

  9. Kamerbrief van de minister van Justitie en Veiligheid en de staatssecretaris Jeugd, Preventie en Sport, 2 april 2025, over de voortgang van het Experiment gesloten coffeeshopketen. De handhaving op niet-gereguleerde hasj werd tijdelijk opgeschort wegens bevoorradingstekort; de overgangsperiode liep af op 1 september 2025. ↩

  10. De moord op advocaat Derk Wiersum vond plaats op 18 september 2019 in Amsterdam; hij was de raadsman van kroongetuige Nabil B. in het Marengo-proces. Misdaadjournalist Peter R. de Vries, vertrouwenspersoon van diezelfde kroongetuige, werd op 6 juli 2021 neergeschoten en overleed op 15 juli 2021. Zie WODC, Justitiële verkenningen 2021, nr. 4, over georganiseerde criminaliteit en ondermijning, waarin wordt vastgesteld dat het geweld zich richt op de kernactoren van de rechtspleging, de advocatuur, de magistratuur, de rechtshandhaving en de journalistiek. ↩

  11. Na de moord op Wiersum stelde het kabinet honderd miljoen euro beschikbaar, onder meer voor beveiliging van rechters en advocaten en voor intensivering van de bestrijding van drugscriminaliteit (NOS, juli 2021). De typering van die verharding als pavlovreactie, waarbij hardere bestrijding de handel risicovoller en lucratiever maakt, is van rechtspsycholoog Peter van Koppen (NOS, juli 2021). Vergelijk het werk van Pieter Tops en Jan Tromp over de ondermijnende schaduweconomie en de ronseling van jonge daders. ↩

  12. Lei n.º 30/2000, in werking getreden op 1 juli 2001. Zie EUDA (voorheen EMCDDA), Drug Policy Profile: Portugal. ↩

  13. Het systeem van Comissões para a Dissuasão da Toxicodependência ressorteert onder het Ministerie van Volksgezondheid, aanvankelijk via het Instituto da Droga e da Toxicodependência (IDT), thans via SICAD. ↩

  14. Moury C, e.a. Understanding successful policy innovation: the case of Portuguese drug policy. Addiction 2023. Voor de methodologische beperkingen bij de causale toeschrijving, zie ook de discussie in de Portugese beleidsliteratuur over het ontbreken van prevalentiecijfers van vóór 2001. ↩

  15. Transform Drug Policy Foundation, Drug decriminalisation in Portugal: setting the record straight. In 2018 vertoonde negentig procent van de individuele zaken voor de commissies geen problematisch gebruik. ↩

  16. Uchtenhagen A. Heroin-assisted treatment in Switzerland: a case study in policy change. Addiction 2010;105(1):29-37. Voor de bredere context, zie Csete J, From the Mountaintops: What the World Can Learn from Drug Policy Change in Switzerland, Open Society Foundations, 2010. ↩

  17. Idem; zie ook de review van de medische heroïneverstrekking, waarin een retentiegraad van ongeveer zesenzeventig procent over twaalf maanden werd vastgesteld, naast verbeteringen in gezondheid en sociale reïntegratie en een sterke daling van illegale activiteiten. ↩

  18. Het referendum van 1997, geforceerd door de beweging Jugend ohne Drogen, leverde een meerderheid van circa zeventig procent voor handhaving van het vier-pijler-beleid op. Het referendum van 30 november 2008 verankerde de heroïneverstrekking permanent in de narcoticawetgeving. ↩

  19. Bij dezelfde stemming van 30 november 2008 werd een afzonderlijk volksinitiatief tot regulering van de cannabismarkt verworpen. ↩

  20. Health Canada verleende in januari 2023 een uitzondering onder de Controlled Drugs and Substances Act voor British Columbia. Op 7 mei 2024 keurde de federale overheid het verzoek van de provincie goed om bezit in openbare ruimtes opnieuw strafbaar te stellen. ↩

  21. In januari 2026 maakte British Columbia bekend de decriminaliseringspilot niet te verlengen. Reeds in september 2024 had de provincie aangekondigd de gedwongen zorg uit te breiden. ↩

  22. Compassionate Intervention Act (Bill 53), Legislative Assembly of Alberta, koninklijke goedkeuring 15 mei 2025. Budget 2025: honderdtachtig miljoen dollar over drie jaar voor twee centra van elk honderdvijftig bedden in Edmonton en Calgary. ↩

  23. Alberta rapporteerde over 2024 een daling van achtendertig procent in opioïde-gerelateerde sterfgevallen ten opzichte van 2023, tegen een nationaal gemiddelde van zeventien procent. De toeschrijving van deze daling aan de Compassionate Intervention Act is niet vastgesteld; de wet kreeg pas in mei 2025 kracht, terwijl de daling het jaar 2024 betreft. ↩

  24. Wilson, Larson, Colizza. Involuntary treatment for substance use: application of Kass’ ethical framework to Alberta’s Compassionate Intervention Act. Canadian Medical Association Journal 2025;197(40):E1346-E1348. De auteurs wijzen op het ontbreken van voldoende bewijs van effectiviteit van gedwongen behandeling. ↩

  25. Oxycodon, fentanyl en heroïne (diacetylmorfine) staan alle op Lijst I van de Opiumwet. Oxycodon en fentanyl zijn als geneesmiddel op recept verkrijgbaar; zie Jellinek en Drugs Infolijn (Trimbos-instituut), die oxycodon expliciet als opiaat in dezelfde familie als heroïne en morfine plaatsen. Het verstrekkingscijfer van circa 450.000 personen in 2021 is ontleend aan cijfers van de Stichting Farmaceutische Kengetallen; oxycodon-verstrekkingen stegen van ongeveer 70.000 (2003) naar circa 420.000 (2008) en verder in de jaren daarna. ↩

  26. De drie-golven-structuur en de sterftecijfers volgen de Centers for Disease Control and Prevention (CDC) en het National Institute on Drug Abuse (NIDA). De eerste golf (receptopioïden) zette in omstreeks 1999 en piekte in 2017; de tweede golf (heroïne) vanaf 2010, piek 2016; de derde golf (synthetische opioïden, vooral illegaal vervaardigd fentanyl) vanaf 2013. De sterkwerkende oxycodon-variant (OxyContin) werd in 1996 geïntroduceerd en agressief vermarkt met onderschatting van het verslavingsrisico. Het cumulatieve aantal opioïde-overdosisdoden sinds het begin van de epidemie wordt geraamd op ruim 727.000. ↩

  27. USAFacts, op basis van CDC-data: van 2010 tot 2023 daalde het aantal voorgeschreven opioïden per honderd inwoners sterk, terwijl het totale aantal opioïde-overdosisdoden in dezelfde periode meer dan verdrievoudigde. In 2023 was fentanyl betrokken bij circa negenenzestig procent van alle overdosisdoden. ↩

  28. De ijzeren wet van de prohibitie (the iron law of prohibition), een begrip dat teruggaat op Richard Cowan (1986): naarmate de handhaving strenger wordt, neemt de potentie van de verboden stof toe, omdat concealment een hogere werkzaamheid per volume-eenheid bevoordeelt. Het verwante begrip is het ballooneffect, waarbij handhaving het probleem niet wegneemt maar verplaatst. De observatie dat het ontbreken van een Amerikaanse cultuur van massaal opioïdenvoorschrift de Europese risicogroep beperkt hield, is ontleend aan Global Initiative against Transnational Organized Crime, The looming threat of synthetic opioids in Europe? (2024). ↩ ↩2

  29. EUDA, EU-drugsmarktrapportage heroïne en andere opioïden (2024) en de Call to action on new synthetic opioids (2024); Raad van de Europese Unie, Opioids: a new drug threat for Europe. Het Afghaanse opiumverbod van de Talibaan dateert van 2022; het precedent van het verbod van 2000-01 dreef synthetische opioïden, waaronder fentanyl, de Baltische markten in. In de afgelopen vijf jaar hebben nitazenen (benzimidazool-opioïden) de fentanylderivaten overvleugeld onder de nieuw gemelde synthetische opioïden in het EU Early Warning System. In Estland waren nitazenen in 2022 betrokken bij circa negenendertig procent van de drugsgerelateerde sterfgevallen. ↩

  30. Drugs Infolijn (Trimbos-instituut), waarschuwing inzake nep-oxycodon met het nitazeen isotonitazepyne, in 2025 en 2026 herhaald als nog actueel. Global Initiative against Transnational Organized Crime, Highly potent synthetic opioids are already in Europe’s drug supply chains (2024), over de aanwezigheid van Mexicaanse netwerken in de Nederlandse synthetische-drugsindustrie en de mogelijke overdracht van productiekennis, naar analogie van de eerdere industrialisering van de methamfetamineproductie in Nederland. ↩

  31. EUDA, Call to action. New synthetic opioids: European preparedness and response (2024), met de formulering over vandaag handelen en op morgen anticiperen (“acting today, anticipating tomorrow”). ↩